Vraag: is samenleefovereenkomst belangrijk?Mijn notaris heeft er al verschillende keren op aangedrongen dat ik een samenlevingsovereenkomst sluit met mijn vriend. Wij wonen in een kapitaal huis, dat we beiden voor de helft in bezit hebben; na aftrek van onze relatief lage hypotheekleningen resteert een fors vermogen. Verder heeft mijn vriend een baan waar ik na zijn overlijden een flink pensioen aan zou overhouden; zelf ben ik winkelier. D. S. te V. |
Voordat ik de materie uitdiep eerst een inventarisatie van de punten die voor u van belang zijn: pensioen, erfenis, successiebelasting en levensverzekeringen.
Naast de oude keuze tussen samenwonen of trouwen bestaat tegenwoordig ook de mogelijkheid van een geregistreerd partnerschap. Hoe je binnen huwelijk of samenwonen met elkaar om wilt gaan kun je bij de notaris regelen, respectievelijk in huwelijkse voorwaarden en samenlevingsovereenkomst. Het partnerschap kan geregistreerd worden bij de gemeente en is een surrogaat voor het huwelijk. In alle gevallen is het mogelijk een testament op te maken.
De hierboven geïnventariseerde punten die voor u van belang zijn behandel ik onderstaand in een stukje per hierboven genoemde keuze of mogelijkheid. De volgorde wijkt af in verband met de logische opbouw van mijn betoog, dus het is verstandig ook het aan uw interesse voorafgaande te lezen. In mijn antwoord vooronderstel ik dat u geen kinderen heeft.
Het huwelijk is in wezen niets anders dan een contract tussen drie partijen: een man, een vrouw en de staat. Het belang van de staat is dat twee particulieren beloven voor elkaar te zorgen, zodat de staat dat niet behoeft te doen. Daar staat tegenover dat niemand beter beschermd wordt tegen onverwacht onheil dan een huwelijkspartner. Het partnerpensioen (vroeger werd dit weduwen pensioen genoemd) is daar een lichtend voorbeeld van, voor veel mensen van belang: standaard perfect geregeld. Over de vaak onvermoede juridische schaduwkanten van het huwelijk zijn boeken vol geschreven, waar ik hier gelukkig niet op in behoef te gaan.
Voor het overige zijn op het erfrecht afwijkingen mogelijk. De wettelijke standaard regeling is echter dat huwelijkpartners geen eigen vermogen hebben, maar hun gehele bezit eigendom is van de huwelijkse gemeenschap. Hier schuilt een van de grote risico's van het huwelijk: indien een van beide partners als ondernemer faalt, staat het volledige vermogen van beide partners ter beschikking van schuldeisers. Indien een van beide partners overlijdt is de helft van het vermogen al eigendom van de overlevende; het restant moet gelijkelijk gedeeld worden met eventuele kinderen (waarvan ik verder aanneem dat die er niet zijn).
Successiebelasting moet betaald worden over alles wat uit erfenis verkregen wordt, in dit geval dus over het deel van de huwelijkse goederen dat nog geen eigendom was van de overlevende. Dat wil zeggen: de eerste ƒ 577.751 (in 1999) is vrijgesteld en over de rest wordt 5% tot 27% belasting betaald. Gesteld uw huis wordt na het overlijden van uw echtgenoot getaxeerd op een miljoen gulden en samen heeft u twee ton hypotheek; u had al drie ton in eigendom, erft daar drie ton bij (wat minder is dan de vrijstelling) en betaalt dus geen successierecht. Gesteld uw huis wordt na het overlijden van uw echtgenoot getaxeerd op twee miljoen gulden en samen heeft u vier ton hypotheek; u had al zeven ton in eigendom, erft daar zeven ton bij en betaalt ƒ 10.129 successierecht.
Alle hiervoor onder het huwelijk beschreven regelingen gelden ook voor het geregistreerd partnerschap.
Verzekeringsmaatschappijen denken star en houden niet van veranderingen. Om deze reden hebben ze er altijd voor gehuiverd ongehuwd samenwonenden van een pensioen te verzekeren. Zwaar overdreven, want als verzekerde betaal je zelf premie en waarom zou je niet in de polis kunnen vastleggen aan wie de uitkering gedaan moet worden? Lijkt me in ieder geval de moeite waard om de pensioenverzekeraar over door te zagen.
Op het gebied van erfrecht heeft de wetgever niets geregeld. Dit betekent dat je alles zelf moet (en mag) bepalen; een zegen voor de mensen die helder van geest zijn, voor anderen een ramp. Overigens een ramp die te overzien is; als je geen bezittingen hebt valt er ook weinig te verdelen en als er wel materieel bezit is kun je jezelf een adviseur permitteren.
Al jaren geleden onderkende de wetgever dat het onderscheid dat voor de successiebelasting gemaakt tussen gehuwden en samenwonenden niet terecht was. Daarom worden samenwonende partners die reeds gedurende ten minste vijf jaar aaneengesloten een gemeenschappelijke huishouding voeren voor heffing van successiebelasting gelijk gesteld met gehuwden. Als aanvullende regel geldt nog, maar dit is voor u waarschijnlijk niet van belang, dat de vijf jaar alleen geteld worden voor zover die na de tweeëntwintigste verjaardag van beide partners liggen. Wel van belang is de vraag hoe te bewijzen dat er sprake was van een gemeenschappelijke huishouding. Argumenten die u kunt gebruiken zijn bijvoorbeeld: u stond volgens het bevolkingsregister ingeschreven op hetzelfde adres, u droeg beiden bij in de kosten van de huishouding, er was een gemeenschappelijke bankrekening (voor bijvoorbeeld de boodschappen), er was een samenlevingsovereenkomst opgemaakt, uit een testament blijkt sinds welke datum werd samengewoond. Stuk voor stuk argumenten, niet allemaal tegelijkertijd benodigd.
Veel leningen worden ondersteund met een levensverzekering, die er op neer komt dat de resterende schuld wordt kwijtgescholden na overlijden van de schuldenaar. Het belangrijkste nut van die verzekeringen is dat het de verkoper (adviseur) provisie over de premie oplevert, maar maak er toch maar gebruik van als die verzekering er eenmaal is. Controleer alle polissen op genoemde uitkeringsgerechtigde en zorg er voor dat hier niet de schuldenaar genoemd wordt, maar de overlevende partner. Een andere eis die de Belastingdienst stelt indien u wilt voorkomen dat u over de uitkering successiebelasting moet betalen is dat de premie voor het overlijdensrisico betaald is door de overlevende partner. Hoe groot die premie is, valt soms moeilijk te achterhalen; maak dus eerst een totaalberekening van verschuldigde successiebelasting, bepaal dan of het de moeite waard is om veel zoekwerk te verrichten, neem tot slot genoegen met de grootste krenten uit de pap. Maak jaarlijks een berekening van door uw partner ten behoeve van u betaalde premie, die u (per bank) aan uw partner vergoedt; uit de bankstrookjes blijken dus meestal twee tegengestelde premiestromen.
Bent u gehuwd en lijkt het u wel wat om het allemaal zelf te bepalen, in plaats van dat de overheid bepaalt hoe u met uw partner omgaat, dan kunt u overwegen bij de notaris een contract te sluiten met huwelijkse voorwaarden. Zo kunt u zichzelf bijvoorbeeld beschermen tegen financiële risico's de uw partner aangaat, met als nadeel dat het vermogen niet van de huwelijkse gemeenschap is en de armste partner meer successiebelasting moet betalen indien de rijkste partner overlijdt. Helaas is het huwelijksrecht zo ingewikkeld dat het onhaalbaar is om alle uitzonderingen te beschrijven die u zou willen opnemen op het contract dat het huwelijk in wezen is. Ook is genoemde bescherming tegen derden beperkt indien niet reeds voorafgaand aan het huwelijk de juiste voorwaarden zijn vastgelegd. En voor de meeste echtscheidingen die ik gezien heb geldt, dat achteraf bleek dat alles wat wel geregeld had moeten zijn niet geregeld was en dat alles wat wel geregeld was beter niet (zo) geregeld had kunnen zijn. Verschrikkelijke ruzies waren het gevolg. Ben ik nou een zwartkijker, die geen contract wil sluiten zonder na te gaan wat er gebeurt als het weer ontbonden wordt?
Indien u samenwoont kan de pensioenverzekeraar eisen dat u een samenlevingsovereenkomst met elkaar afsluit. De enig mogelijke sanctie die op die eis gesteld kan worden is dat na het overlijden van uw partner aan u geen partnerpensioen uitgekeerd wordt. Ook al meen ik principieel dat een dergelijke eis van een verzekeraar onterecht is, toch moet u er maar op ingaan (indien de verzekeraar anders niet bereid is de naam van de partner in de polis op te nemen). Een advies: neem uitsluitend het absolute minimum op, dat zal bestaan uit een frase over het gemeenschappelijk delen van de kosten van de huishouding (gedurende de periode dat u volgens het bevolkingsregister op een adres woont). Zodoende heeft u ook het minste om ruzie over te krijgen indien uw relatie eens anders mocht verlopen dan u nu voorziet. Bijkomend voordeel is dat de meest korte en eenvoudige overeenkomst bij de notaris het goedkoopste zal zijn. Leg wel de door u voorgestelde frase (en daarna een concept van de overeenkomst) voor aan de pensioenverzekeraar; zo voorkomt u dat deze achteraf meent dat de samenlevingsovereenkomst anders had moeten luiden. We leven immers in een omgeving waar iedere beambte meent dat de eigen individuele interpretatie heilig is!
Iedereen is vrij om bij de notaris een testament te laten opmaken. Het is een van de goedkoopste manieren om vast te leggen hoe je wilt dat dingen geregeld worden en in wezen zie ik het opmaken van een testament als het meest nuttige om door een notaris te laten doen. Vertel zelf aan uw notaris dat het de bedoeling is dat na uw overlijden uw gehele vermogen overgaat op uw partner, en de notaris vult aan dat dit nodig is op grond van de zorgplicht die u over en weer meent te hebben. Eventueel kunt u in uw testament nog vastleggen aan wie uw bedrijf verkocht moet worden en hoe bepaald moet worden wat daar voor betaald moet worden. Uw partner kan een vergelijkbaar testament laten opmaken, met u als begunstigde. Nadeel van een testament is dat het eenzijdig is: het is geen contract waar u rechten aan kunt ontlenen, maar een wilsbeschikking die ieder moment gewijzigd kan worden. Het vereist dus wat meer vertrouwen in uw partner, dat hij zijn zaakjes net zo goed heeft geregeld als u en dat hij als eerste oogmerk houdt dat u na zijn dood zo goed mogelijk verzorgd achter blijft.
© Jeroen van Rossum, 13 april 1999